Độc đáo nuôi cá trên ruộng bậc thang

Lợi đủ đường

Nhiều năm qua, các hộ dân thuộc hai huyện phía tây của tỉnh Hà Giang (cũ) là Xín Mần và Hoàng Su Phì (nơi có danh thắng ruộng bậc thang được xếp hạng di sản văn hóa vật thể cấp quốc gia vào năm 2012) đã áp dụng mô hình nuôi cá trong ruộng lúa. Cách làm này mang lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển du lịch bản làng.

Các xã đang sở hữu nhiều di sản ruộng bậc thang thuộc huyện Hoàng Su Phì trước đây gồm Nậm Khòa, Nam Sơn, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Nậm Dịch, Tả Sử Choóng, Bản Luốc… Khi bắt đầu gieo cấy lúa, người dân giữ nước xăm xắp trong ruộng, sau đó thả cá giống xuống ruộng tự nhiên.

Cá giống bao gồm nhiều loài tự nhiên nhưng chủ yếu là cá chép, cá giếc, cá rô đồng… Theo chu kỳ sinh trưởng của cây lúa, khoảng 3 – 4 tháng sau, khi thu hoạch lúa cũng là lúc thu hoạch cá trong ruộng bậc thang.

Việc nuôi cá trong ruộng lúa ở vùng cao giúp người dân không phải làm cỏ, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật… do đàn cá nuôi khi lớn lên sẽ ăn sâu bọ, ăn mầm cỏ chưa kịp nhú, đồng thời cá sục bùn giúp kích thích cây lúa phát triển rễ.

Gia đình ông Phượng Quẩy Phin (thôn Tân Thành, xã Hồ Thầu) – cán bộ lão thành nghỉ hưu có một khu ruộng bậc thang gần ngôi nhà nơi ông bà sinh sống. Theo thói quen canh tác, nhiều năm nay, ông bà nuôi cá trong ruộng để khi thu hoạch lúa cũng là thời điểm thu hoạch cá.

Ông Phin cho biết, để nuôi cá có hiệu quả, người nuôi phải be bờ ruộng cao hơn, đồng thời làm một rãnh nước sâu chừng 15 – 20 cm xung quanh bờ thửa. Cách này nhằm giữ nước trong ruộng, giúp cá có chỗ sinh sống, đồng thời giữ được nước, giữ được cá, đề phòng mưa to nước tràn từ ruộng trên cao xuống ruộng dưới thấp cá sẽ không bị trôi.

Cá trong ruộng sinh trưởng tự nhiên, ăn sâu bọ, cây cỏ, phấn lúa, thóc rơi vãi… nên rất thơm ngon, thịt dai. Trọng lượng cá khi thu hoạch đạt từ 2,3 – 300 gr, tương đương từ 3 – 5 con/kg.

Thúc đẩy du lịch

Ông Phượng Chàn Nu, Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu cho biết nhiều năm qua, nông dân trong xã đã áp dụng mô hình nuôi cá trong ruộng bậc thang. Cách làm này giúp người dân tăng hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời góp phần bảo vệ danh thắng ruộng bậc thang đã được xếp hạng.

Sau sáp nhập đơn vị hành chính, xã Hồ Thầu (mới) được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 xã: Nậm Khỏe, Hồ Thầu và Nam Sơn. Tổng diện tích lúa xuân của xã là 10 ha, chủ yếu là giống ĐT 25 và giống lúa thuần địa phương nhân dân tự để giống, năng suất đạt 56,1 tạ/ha.

Diện tích cấy lúa mùa toàn xã là 708 ha. Đây là vụ lúa chủ lực, đồng thời cũng là vụ chính nuôi cá trong ruộng bậc thang. Cơ cấu giống lúa chủ yếu là Cương ưu 725, Kim ưu 725, Nhị ưu 838, Lào Cai 20, Sán ưu 63, một số giống lúa lai khác và giống nếp thuần địa phương.

“Cá giống được bà con chuẩn bị từ trước khi vào vụ cấy. Một số cơ sơ cung cấp cá giống theo hình thức cá giống bố mẹ nuôi từ vụ trước trong ao hoặc ruộng nhỏ đầu nguồn nước, thả cỏ khô làm chà hoặc trồng cây thủy sinh cho cá có chỗ đẻ trứng. Sau đó bà con lấy những bó chà, cỏ khô có trứng cá bên trong chuyển ra để ương nuôi. Mật độ thả nuôi trung bình 2 – 3 m2/cá giống.

Cũng theo ông Phượng Chàn Nu, mô hình nuôi cá trong ruộng giúp bà con có thêm thu nhập, trung bình từ 15 – 20 triệu đồng/ha/năm.

Nuôi cá trong ruộng lúa ở Hoàng Su Phì là hình thức sản xuất kết hợp giúp tăng thu nhập cho người dân trên cùng một thời gian và đơn vị diện tích. Không chỉ giúp cải tạo ruộng lúa, bảo vệ môi trường do canh tác lúa hữu cơ, an toàn, "nói không" với thuốc bảo vệ thực vật, mô hình này còn có tác dụng hỗ trợ phát triển du lịch ở những vùng có lợi thế.

Hồ Thầu là một trong những xã có nhiều ruộng bậc thang hùng vĩ ở độ cao trên 1.000 m. Những kỳ quan ruộng bậc thang thu hút nhiều du khách tới trải nghiệm, đặc biệt ở các thời điểm ruộng bậc thang mùa đổ nước và lúc lúa chín vàng.

Với lợi thế danh thắng ruộng bậc thang, tại Hồ Thầu, nhiều hộ gia đình mạnh dạn mở các điểm home stay đón khách, trong đó có mô hình trải nghiệm, du khách tự tay xuống đồng gặt lúa, thu hoạch cá vào cuối vụ. Cách này được nhiều du khách thích thú, đặc biệt là du khách nước ngoài.

“Hiện tại, nuôi cá trong ruộng bậc thang mới chỉ dừng ở quy mô hộ gia đình, chưa nhân lên thành sản xuất hàng hóa. Do đó sản lượng cá thu hoạch cuối vụ chưa nhiều, trung bình chỉ đạt 120 kg/ha. Tuy nhiên chất lượng cá ngon, sản lượng thấp nên cá bán với giá từ 100 – 120 ngàn đồng/kg, cao gấp 3 – 4 lần so với cá nuôi thâm canh trong ao.

Nhiều hộ kinh doanh du lịch trong xã đứng ra thu gom cá ruộng của các hộ dân, sau đó phân phối về xuôi hoặc phục vụ nhu cầm ẩm thực tại chỗ cho khách du lịch. Cá nuôi trong ruộng bậc thang đã trở thành đặc sản của Hồ Thầu”, anh Phượng Chàn Nu cho biết.

Để bảo vệ nguồn nước canh tác di sản, danh thắng ruộng bậc thang, những năm qua, các xã vùng cao của Hoàng Su Phì đã đưa ra nhiều quy định trong việc bảo vệ hệ thống thủy lợi phục vụ tưới tiêu.

“Xã vận động, tuyên truyền bà con không làm nhà, xây dựng công trình trái phép trên ruộng bậc thang, không tự chuyển đổi, phá vỡ cảnh quan mà phải giữ gìn, bảo vệ các khu ruộng bậc thang danh thắng. Ngoài ra, hệ thống kênh mương thủy lợi phục vụ canh tác lúa trên ruộng bậc thang đã được kiên cố, bê tông hóa, lực lượng thủy nông đi thau dọn, nạo vét bùn đất, rác thải định kỳ, không để ùn tắc, hư hại công trình”, ông Nu nói.

Với những giá trị, hiệu quả bền vững mang lại, nuôi cá trong ruộng bậc thang không chỉ là mô hình được nhiều nông dân ở Hồ Thầu áp dụng mà còn được nhân rộng ở các vùng miền khác có lợi thế về ruộng bậc thang như Y Tý, Bát Xát (Lào Cai cũ) hay Trạm Tấu, Mù Cang Chải (Yên Bái cũ).