Tinh túy bản làng Việt Bắc: [Bài 2] Nức tiếng miến dong Côn Minh

Nức tiếng gần xa

Ngược quốc lộ 3B, vượt qua đèo Áng Toòng sừng sững với những dãy núi đá vôi dài bất tận, vùng đất Côn Minh (tỉnh Thái Nguyên) hiện ra yên bình, trên có núi, dưới có sông và những cánh đồng uốn lượn như dải lụa.

Bài liên quan

Tinh túy bản làng: [Bài 1] Rượu trên núi, trà trong mây Bằng Phúc

Từ mảnh đất của huyện Na Rì (cũ), cây dong riềng bén rễ, ra hoa, tạo củ để làm nên tên tuổi miến dong Côn Minh nức tiếng gần xa.

Khí hậu mát mẻ, nguồn nước trong lành đã tạo ra những củ dong riềng có hàm lượng tinh bột dồi dào ít nơi nào có được. Nhờ đó, từ lâu người Côn Minh đã làm ra những sợi miến dong vừa giai vừa giòn.

Theo các cụ cao niên người Nùng, cây dong riềng đã có mặt ở Côn Minh từ hơn 50 năm trước. Ban đầu người dân các thôn Lủng Vạng, Bản Lài trồng để lấy củ ăn. Những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ trước, một số hộ từ miền xuôi lên Côn Minh định cư bắt đầu nghiền củ dong làm bột để bán. Lâu dần, bột dong được chế biến thành sợi miến, nghề làm miến dong cũng manh nha từ đó.

Nghề làm miến dong ở Côn Minh cũng trải qua nhiều thăng trầm, từ chỗ chỉ dùng trong bữa ăn hàng ngày, dần dần được đóng gói sử dụng trong đám cỗ, dịp lễ Tết.

Miến dong ngày trước chỉ buộc bằng lạt, dần được đóng gói cẩn thận, trở thành sản phẩm được thương lái đưa đi tiêu thụ nhiều tỉnh thành.

Đặc biệt, khoảng hơn chục năm trở lại đây, nghề làm miến dong ở Côn Minh bắt đầu phất lên khi có sự tham gia của các hợp tác xã, hộ kinh doanh.

Gia đình bà Hoàng Thị Tông đã có thâm niên gần 20 năm làm miến. Bà hiểu miến như hiểu chính cuộc đời mình. Theo bà Tông, miến dong Côn Minh chinh phục người dùng nhờ hương vị thanh mát, sợi miến mềm, dẻo.

Bí kíp để làm ra loại miến thơm ngon này là nhờ bột được nghiền hoàn toàn từ củ dong bản địa. Đầu tiên người ta nghiền củ dong để lấy bột, sau đó hòa tinh bột vào nước và lọc nhiều lần để loại bỏ sạn và tạp chất. Bột sẽ được đem đi tráng thành bánh, bánh được đem phơi sau đó cắt nhỏ thành sợi miến.

Miến dong Côn Minh có màu hơi đục, không trắng như các loại miến khác, khi nấu sợi miến dai, giòn, có hương thơm đặc trưng của củ dong. Thứ làm nên sự khác biệt là phương pháp pha bột và tráng miến theo kiểu truyền thống. Mỗi nhà có cách riêng nhưng điểm chung là luôn giữ được hương vị, tinh túy của bột dong nguyên chất.

Trên những rẻo cao của mảnh đất Bắc Kạn (cũ), bà con vốn gắn bó với ruộng đồng, nương rẫy, hiếm có một làng nghề có lịch sử lâu đời như ở Côn Minh.

Ngày nay, bên cạnh miến dong làm bằng máy, hàng chục hộ vẫn tráng miến bằng tay. Và hơn hết, nghề làm miến thủ công ở Côn Minh không chỉ tồn tại mà còn phát triển lên tầm cao mới.

Dấu mốc lịch sử

Đến Côn Minh hôm nay, không khí làm miến tấp nập. Bên cạnh những gia đình làm miến thủ công, nhiều cơ sở sản xuất quy mô công nghiệp cũng đã ra đời.

Quầy giới thiệu sản phẩm của Hợp tác xã Tài Hoan hôm chúng tôi tới thăm khá đông khách. Trên giá hàng, nhiều loại miến dong được đóng hộp bắt mắt. Sau một hồi ngắm nghía, chị Hà Anh đến từ Bắc Ninh cũng chọn cho mình được hai hộp miến cao cấp.

“Mình đã nghe đến miến dong Côn Minh, hôm nay trên đường đi đám cưới qua đây mua một ít về dùng thử. Miến dong ở đây được đóng gói rất đẹp, có nhiều loại để lựa chọn”, chị Hà Anh chia sẻ.

Những năm gần đây, miến dong Tài Hoan nổi lên là thương hiệu đã định hình trên thị trường. Đây cũng là câu chuyện khá độc đáo ở vùng quê còn nhiều gian khó này. Viết nên câu chuyện ấy là một người phụ nữ với dáng vẻ nhỏ nhắn.

Bà Nguyễn Thị Hoan, Giám đốc Hợp tác xã Tài Hoan cho biết, khởi đầu của Hợp tác xã chỉ là một xưởng miến nhỏ. Lúc ấy, hai vợ chồng làm miến xong phải chở từng bao đi bán ở chợ quê.

Thay đổi lớn nhất phải từ năm 2018 khi Hợp tác xã Tài Hoan được thành lập, gia đình lúc đó đã mạnh dạn đầu tư mua máy móc để làm miến. Chỉ trong vòng vài năm, Hợp tác xã được Nhà nước hỗ trợ, chất lượng, mẫu mã, bao bì sản phẩm được cải thiện rõ rệt. Năm 2021, sản phẩm miến dong Tài Hoan được công nhận OCOP 5 sao, bắt đầu thâm nhập các siêu thị, thị trường lớn trong nước, nhưng cơ hội xuất khẩu thực sự đến khi tỉnh Bắc Kạn (cũ) có chuyến đi khảo sát tại Châu Âu.

Thời điểm đó, bà Đỗ Thị Minh Hoa, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Kạn trao đổi với Đại sứ quán Việt Nam và Hội Người Việt Nam tại Cộng hòa Séc, nhận thấy nhu cầu sử dụng miến dong của cộng đồng người Việt ở đây khá lớn.

Hợp tác xã Tài Hoan được lựa chọn làm đối tác xuất khẩu miến dong sang Cộng hòa Séc, nhưng cái khó là lúc đó năng lực sản xuất chưa thể đáp ứng. Tỉnh Bắc Kạn thời điểm đó đã hỗ trợ 2 tỷ đồng để Hợp tác xã mua sắm máy móc, thiết bị, nhà phơi miến, công suất chế biến từ chỗ chỉ khoảng 10 tấn miến/năm đã nâng lên hơn 300 tấn/năm.

Theo bà Nguyễn Thị Hoan, khó nhất lúc đó là vượt qua những tiêu chuẩn khắt khe mà đối tác đưa ra, từ khi bắt tay vào thực hiện tới khi xuất khẩu được lô hàng đầu tiên mất hơn 3 tháng. Tháng 8/2020, Hợp tác xã Tài Hoan đã xuất khẩu 5,3 tấn miến dong đầu tiên sang Cộng hòa Séc, từ đó đến nay, mỗi năm đơn vị xuất khẩu khoảng 10 tấn miến sang thị trường Châu Âu.

Năm 2024, người Côn Minh càng có thêm động lực khi được công nhận là làng nghề. Làng nghề miến dong Côn Minh có khoảng 50 hộ thường xuyên sản xuất miến dong.

Ông Nông Văn Huy, Trưởng phòng Kinh tế xã Côn Minh cho biết, hiện xã có 6 sản phẩm đạt OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó có 1 sản phẩm OCOP 5 sao, đa số các sản phẩm OCOP là miến dong.

Diện tích trồng dong riềng ở xã Côn Minh hiện trên 60ha, năng suất trung bình 77 tấn/ha, sản lượng trên 4.600 tấn. Trên địa bàn xã hiện có 7 cơ sở chế biến tinh bột dong riềng, 57 cơ sở chuyên chế biến miến.

Khó khăn nhất hiện nay là sản lượng củ dong của xã Côn Minh chỉ đạt hơn 4.600 tấn/vụ, mỗi năm các cơ sở chế biến trên địa bàn xã thiếu khoảng 1.800 tấn. Nguồn nguyên liệu này chủ yếu phải thu mua từ các xã lân cận.

“Sau sáp nhập, xã Côn Minh có diện tích hơn 146,2km2, diện tích đất nông, lâm nghiệp tăng lên hơn 15.452ha, đây là điều kiện thuận lợi để xã mở rộng vùng trồng cây dong riềng, đáp ứng nhu cầu nguyên liệu chế biến miến trong thời gian tới”, ông Nông Văn Huy cho biết.