Từ 'hạt ngọc' núi rừng đến sản phẩm khởi nghiệp của học sinh Ca Dong

Gìn giữ “hạt ngọc” của núi rừng

Mỗi năm, cứ vào độ cuối tháng 6, khi những cơn mưa đầu mùa xuất hiện trên các sườn núi Sơn Tây (Quảng Ngãi), đồng bào Ca Dong lại bắt đầu một vụ lúa rẫy mới. Trên những khoảnh đồi đã được phát dọn, từng hạt giống được gieo xuống đất, chờ mưa nảy mầm rồi lớn lên giữa nắng gió đại ngàn.

Khác với lúa nước, lúa rẫy không cần hệ thống thủy lợi, hầu như không sử dụng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật. Cây lúa phát triển hoàn toàn dựa vào điều kiện tự nhiên của núi rừng. Đến cuối năm, khi những triền đồi nhuộm vàng màu lúa chín, người dân lại mang gùi lên rẫy thu hoạch, tạo nên khung cảnh lao động rộn ràng giữa đại ngàn.

Theo các già làng, trước đây khi đời sống còn gắn với tập quán du canh du cư, lúa rẫy là nguồn lương thực chủ yếu của đồng bào. Dù ngày nay đời sống đã đổi thay, nhiều diện tích được chuyển sang trồng lúa nước và các loại cây kinh tế khác, nhưng lúa rẫy vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của người Ca Dong.

Trong các lễ cúng thần lúa, lễ mừng lúa mới, lễ hội cộng đồng hay những dịp cúng giỗ tổ tiên, cơm lúa rẫy và các loại bánh truyền thống luôn được xem là lễ vật quan trọng. Với đồng bào nơi đây, đó không chỉ là lương thực mà còn là biểu tượng của sự no đủ, là sợi dây kết nối giữa con người với thiên nhiên và tổ tiên.

Tuy được đánh giá cao bởi hương vị thơm ngon, giàu dinh dưỡng và canh tác theo hướng tự nhiên, lúa rẫy nhiều năm qua vẫn chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình. Giá trị kinh tế của loại nông sản này chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.

Khơi mở hướng đi mới từ nông sản bản địa

Xuất phát từ thực tế đó, em Đinh Thị Quỳnh Như (lớp 8) và em Đinh Văn Chinh (lớp 9), học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Sơn Tân (xã Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi) đã thực hiện dự án “Hạt ngọc vùng cao” với mong muốn đưa lúa rẫy vượt ra khỏi phạm vi tự cung tự cấp.

Thông qua mô hình giáo dục STEM của nhà trường, hai em bắt đầu tìm hiểu đặc tính của gạo lúa rẫy, nghiên cứu các phương pháp chế biến sâu nhằm tạo ra những sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường. Sau nhiều lần thử nghiệm, các sản phẩm như bánh in, bột dinh dưỡng và trà gạo lứt gừng đã được hoàn thiện.

Những sản phẩm này không chỉ tận dụng nguồn nguyên liệu địa phương mà còn góp phần kéo dài thời gian bảo quản, đa dạng hóa công dụng của hạt lúa rẫy. Điều đáng mừng là các sản phẩm bước đầu nhận được sự đón nhận tích cực từ người tiêu dùng.

Em Đinh Thị Quỳnh Như cho biết hiện nay nhóm thường xuyên nhận được các đơn đặt hàng từ nhiều nơi. Tuy nhiên, do còn phải tập trung cho việc học nên chưa thể sản xuất với số lượng lớn. Trong dịp hè tới, nhóm dự kiến sẽ dành nhiều thời gian hơn để làm sản phẩm và quảng bá rộng rãi đặc sản quê hương.

Không dừng lại ở việc chế biến, hai học sinh còn tận dụng mạng xã hội để giới thiệu câu chuyện về lúa rẫy và nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Ca Dong. Mỗi sản phẩm bán ra không chỉ mang giá trị thương mại mà còn trở thành cầu nối đưa hình ảnh vùng cao Sơn Tây đến gần hơn với cộng đồng.

Theo cô giáo Đinh Thị Hạnh, giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Sơn Tân, nguồn giống lúa rẫy hiện nay đang ngày càng thu hẹp. Vì vậy, việc đưa loại nông sản này vào các hoạt động STEM giúp học sinh nhận thức rõ hơn giá trị văn hóa và kinh tế của sản vật quê hương.

“Qua quá trình nghiên cứu, các em hiểu hơn về hạt lúa rẫy, từ đó thêm yêu và có ý thức gìn giữ sản phẩm truyền thống của dân tộc mình”, cô Hạnh chia sẻ.

Nhận thấy tiềm năng của dự án, nhà trường đang tiếp tục đồng hành cùng học sinh để hoàn thiện sản phẩm. Theo thầy Huỳnh Văn Thành, Hiệu trưởng nhà trường, thời gian tới đơn vị sẽ tìm kiếm sự hỗ trợ từ các cơ quan chuyên môn nhằm kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng sản phẩm, từng bước xây dựng thương hiệu và hướng đến mục tiêu phát triển thành sản phẩm OCOP của địa phương.

Dù mới ở quy mô nhỏ, dự án của hai học sinh Ca Dong đã cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong phát triển nông nghiệp vùng cao. Khi những giá trị truyền thống được kết hợp với tư duy sáng tạo và khoa học công nghệ, các nông sản bản địa không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội trở thành nguồn sinh kế bền vững cho cộng đồng miền núi.