Tinh túy bản làng: [Bài 1] Rượu trên núi, trà trong mây Bằng Phúc

LTS: Từ dãy Phja Bjoóc sừng sững đến sườn Đông Tam Đảo mộng mơ, những bản làng của đồng bào dân tộc đang vươn mình thức giấc. Ở đó, những búp chè, chai rượu, sợi miến vốn quen thuộc với bữa ăn hàng ngày đã trở thành mặt hàng chủ lục mang lại sinh kế, ấm no cho bà con. 

Nức tiếng chè shan tuyết

Tuyến đường Bắc Kạn - hồ Ba Bể uốn lượn theo chân núi, đoạn đi qua khu vực Bằng Phúc thuộc xã Đồng Phúc (tỉnh Thái Nguyên) như dải lụa, đẹp ngỡ ngàng. Anh Trần Công Hùng, người bạn học cùng đại học của tôi cùng ngồi trên xe hướng về trung tâm xã Đồng Phúc, dọc đường nhìn thấy những gốc chè cổ thụ sừng sững, Hùng bảo tôi dừng lại.

Thỉnh thoảng mới có dịp lên miền núi, Hùng có vẻ rất thích thú với thiên nhiên hoang sơ. Những cây chè cổ thụ ngay sát mặt đường được đánh số, có mã QR quét thông tin khiến người bạn của tôi khá ngạc nhiên.

Đây là quần thể 12 cây chè shan tuyết cổ thụ có tuổi đời vài chục, có cây đã gần 100 năm tuổi, những cây chè này đã được công nhận là cây di sản.

Lên xe đi được vài km, chúng tôi dừng chân tại một trạm dừng nghỉ mới được xây dựng trên đỉnh đèo Khau Thăm. Đã gần trưa, mây mù vẫn lơ lửng bên sườn núi, chủ quán pha ấm chè, tôi rót ra vài chén, làn khói bốc lên. Nhấp chén trà, hương thơm nhẹ nhưng sâu, có vị chát nhưng dịu, rồi nhanh chóng chuyển sang vị ngọt hậu kéo dài, lắng sâu nơi cuống họng. Đó là vị ngọt tự nhiên, thanh khiết của trà shan tuyết Bằng Phúc.

Bằng Phúc - vùng đất của những ngọn núi trùng điệp được bao bọc bởi dòng suối mát lạnh chảy ngày đêm. Non nước mây trời nơi đây cùng với bàn tay cần mẫn của nhiều thế hệ đã làm nên những sản vật của địa phương. Trong đó, chè shan tuyết Bằng Phúc từ lâu đã nức tiếng xa gần.

Trên lưng chừng núi ở độ cao 1.200m so với mực nước biển, những cây chè shan tuyết ở đây thân to, rễ bám sâu vào đất. Vùng đất Bằng Phúc ngày nay còn 740 cây chè shan tuyết cổ thụ, 12 cây được công nhận là cây di sản Việt Nam. Lưng chừng núi, những búp chè non phủ một lớp lông tơ trắng mịn, đây chính là thứ làm nên tên gọi shan tuyết.

Ngày nay, chè shan tuyết Bằng Phúc không chỉ còn khuất trong mây núi mà đã bước ra khỏi bản làng, trở thành thương hiệu có tiếng trên thị trường. Từ những búp chè mơn mởn, qua bàn tay chế biến tỉ mỉ, sản phẩm chè shan tuyết Bằng Phúc dần khẳng định vị thế riêng, nhiều thương hiệu đã vươn xa.

Hiện nay, khu vực Bằng Phúc (xã Đồng Phúc) có hơn 300ha chè shan tuyết. Chè shan tuyết Bằng Phúc đã được cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể năm 2018.

Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Chế biến dược liệu Ngọc Thắng đã gắn bó với người trồng chè Bằng Phúc hơn 7 năm nay. Mỗi năm Công ty thu mua hàng chục tấn chè búp tươi. Để có vùng nguyên liệu ổn định, doanh nghiệp ký cam kết thu mua chè tươi của hơn 30 hộ dân ở vùng Bằng Phúc. Hiện nay, sản phẩm Bạch trà Shan tuyết của Công ty đã đạt OCOP 4 sao, tiêu thụ ở nhiều tỉnh thành trong cả nước.

Ngoài ra, một số sản phẩm như hồng trà, bạch trà, trà túi lọc và trà phổ nhĩ được một số doanh nghiệp, HTX chế biến từ chè búp tươi shan tuyết cũng dần định hình thương hiệu. Đáng chú ý, một số sản phẩm trà shan tuyết của Công ty cổ phần Sachstea Bắc Kạn đã xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Rượu men lá xuất ngoại

Bằng Phúc cũng nổi tiếng với rượu men lá, nghề nấu rượu men lá được đồng bào người Tày trong vùng duy trì hàng trăm năm nay. Điều làm nên hương vị đặc trưng không thể lẫn của rượu men lá Bằng Phúc chính là bí quyết làm men ủ rượu. Những quả men được người dân tự tay tạo ra từ các loại cây dược liệu quý mọc trong rừng. Chính hương vị ấy đã làm nên danh tiếng cho rượu men lá Bằng Phúc suốt bao năm qua.

Trên địa bàn xã có hơn 300 cơ sở sản xuất rượu. Bình quân mỗi cơ sở sản xuất khoảng 1.000 lít/tháng, tiêu biểu như HTX Rượu men lá Bằng Phúc, HTX Thanh Tâm. Hiện trên địa bàn có 11 sản phẩm rượu đạt chuẩn OCOP, trong đó 10 sản phẩm 3 sao, 1 sản phẩm 4 sao.

Người dân Bằng Phúc duy trì nghề nấu rượu truyền thống với chất lượng tốt, an toàn, có ý thức giữ gìn uy tín, chất lượng sản phẩm, từ đó dần làm nên thương hiệu của địa phương.

Nghề nấu rượu ở Bằng Phúc đã có từ nhiều đời, trước đây sản phẩm chỉ bán trong tỉnh, nhưng nay đã có mặt tại thị trường nhiều tỉnh, thành trong khu vực.

Năm 2022, sự kiện lô rượu men lá Bằng Phúc đầu tiên xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản đánh dấu chuyển biến rõ nét của nghề nấu rượu thủ công nơi đây.

HTX Thanh Tâm cũng đã ký hợp đồng và bàn giao lô rượu men lá truyền thống với đại lý phân phối Komeco.Ltd để xuất khẩu sang Nhật Bản. Lô hàng xuất khẩu đầu tiên có số lượng hơn 8.000 chai, đảm bảo chất lượng, mẫu mã theo yêu cầu của đối tác. Đến nay, HTX Thanh Tâm vẫn duy trì xuất khẩu theo đặt hàng của đối tác.

Ông Triệu Quang Hùng, Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc cho biết, từ nghề nấu rượu men lá truyền thống, người dân đã kết hợp chăn nuôi lợn, nhiều hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Cùng với trồng và chế biến chè shan tuyết, nghề nấu rượu men lá truyền thống được xã xác định là mũi nhọn trong phát triển kinh tế.

Ba đột phá

Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc có thời gian dài gắn bó với ngành nông nghiệp trước khi làm lãnh đạo xã. Trong câu chuyện, chúng tôi cảm nhận được sự trăn trở với đời sống bà con, với các sản phẩm nông nghiệp của địa phương.

Hai sản phẩm rượu men lá Bằng Phúc và chè shan tuyết Bằng Phúc đã có nền tảng rõ ràng, vấn đề còn lại là tháo đúng điểm nghẽn về tổ chức sản xuất, thương hiệu và thị trường.

Xã Đồng Phúc có diện tích tự nhiên hơn 199km2, cách hồ Ba Bể 12km, nằm trên trục kết nối du lịch hồ Ba Bể - Na Hang - Thái Nguyên. Nơi đây có hệ sinh thái đa dạng với rừng, suối, hang động, ruộng bậc thang và quần thể chè shan tuyết cổ thụ Bằng Phúc.

Chè Bằng Phúc muốn vươn tầm không còn cách nào khác cần phải xây dựng vùng nguyên liệu đủ lớn, đủ chất lượng, đủ sức hút để các HTX, doanh nghiệp tìm đến đầu tư.

Ông Thông không quên nhắc đến từng vị trí cụ thể, có 4 khu vực có thể thu hút nhà đầu tư mở rộng diện tích trồng chè. Khu vực Khuổi Én có quỹ đất khoảng 200ha, khu vực Nà Bay khoảng 40ha, Bản Chang khoảng 4ha, khu vực Bản Mới 50ha.

UBND xã Đồng Phúc đã chủ động mời gọi, thu hút doanh nghiệp đến đầu tư sản xuất, bao tiêu chè shan tuyết thông qua các chương trình ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác.

Hiện nay, Công ty cổ phần Chè Quân Chu đang khảo sát, dự kiến lập dự án bảo tồn, phục tráng cây chè cổ thụ, phát triển vùng chè shan tuyết gắn với du lịch sinh thái cộng đồng tại xã Đồng Phúc.

Công ty đã có lộ trình cụ thể để thu mua chè tươi của một hộ dân trên địa bàn xã, sản lượng khoảng 6,2 tấn chè tươi và sản xuất tại xưởng gần đó. Doanh nghiệp cũng đã đề xuất xã bố trí quỹ đất khoảng 30ha để đầu tư vùng trồng mới, dự kiến tại địa bàn thôn Phiêng Phung. Về bảo tồn, phục tráng cây chè cổ thụ, Công ty dự kiến phối hợp với địa phương khảo sát, đánh giá và lập hồ sơ công nhận cây di sản và thực hiện bảo tồn đối với toàn bộ cây chè cổ thụ trên địa bàn xã.

Đối với sản phẩm rượu men lá, Phó Chủ tịch UBND xã Triệu Đức Thông cũng nhìn nhận thực tế dù đã được người tiêu dùng đón nhận, lượng tiêu thụ khá ổn định, tuy nhiên chưa có đơn vị sản xuất đủ lớn, tạo thương hiệu đủ mạnh.

Các hộ thực hiện ghi nhãn nhưng chưa có đăng ký bảo hộ nên sức cạnh tranh yếu, giá sản phẩm chưa cao so với tiềm năng. Việc xây dựng thương hiệu, bảo hộ chưa được quan tâm đúng mức dẫn đến nguy cơ bị làm giả.

Sau vài ngụm rượu men lá, lòng người rạo rực, nhấp thêm chén chè shan tuyết, du khách bâng khuâng không muốn rời mảnh đất Bằng Phúc vốn nổi tiếng có cả rượu ngon và chè sạch.

Để chè shan tuyết, rượu men lá vươn xa, UBND xã Đồng Phúc đang xác định 3 đột phá, trong đó đột phá về thương hiệu gắn liền với xây dựng nhãn hiệu tập thể “Rượu men lá Bằng Phúc”, xây dựng chỉ dẫn địa lý “Chè shan tuyết Bằng Phúc”.

Đột phá về tổ chức sản xuất cần sự hỗ trợ của tỉnh trong thu hút doanh nghiệp, HTX có năng lực tham gia liên kết với người dân trong sản xuất, chế biến, tiêu thụ, từng bước hình thành chuỗi giá trị ổn định, quy mô hàng hóa, khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún hiện nay.

Đối với đột phá về thị trường, cần gắn với chuyển đổi số, hỗ trợ người dân, HTX đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử và đào tạo kỹ năng bán hàng. Tăng cường kết nối tiêu thụ với hệ thống siêu thị, cửa hàng đặc sản trong và ngoài tỉnh, từng bước xây dựng kênh phân phối ổn định, hướng tới thị trường xuất khẩu.

Xã Đồng Phúc định hướng phát triển vùng sản xuất rượu men lá và vùng chè shan tuyết gắn với du lịch trải nghiệm, xây dựng các điểm tham quan giới thiệu quy trình sản xuất, quảng bá sản phẩm và hình ảnh địa phương, tạo thêm sinh kế cho người dân.