Chế biến sâu và chuyển đổi số nâng cao giá trị quế Trà My

Lợi thế tài nguyên chưa chuyển hóa thành giá trị kinh tế

Nằm ở phía Tây Nam TP. Đà Nẵng, giữa những dãy núi trùng điệp của vùng cao Trà My, quế Trà My từ lâu được biết đến là một trong những loại quế chất lượng hàng đầu Việt Nam. Hàm lượng tinh dầu cao, hương thơm đặc trưng cùng nhiều giá trị dược liệu quý đã tạo nên danh tiếng cho sản vật này trên thị trường trong nước và quốc tế.

Trước yêu cầu nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh, nhiều hợp tác xã (HTX), doanh nghiệp địa phương đã bắt đầu phát triển các sản phẩm chế biến sâu, từng bước khai thác hiệu quả hơn tiềm năng của cây quế.

Anh Trịnh Minh Nhựt, Giám đốc HTX Nông nghiệp Quế sinh thái Trà Leng cho biết, xuất phát từ mong muốn nâng tầm đặc sản quê hương, năm 2020 anh thành lập HTX và tập trung phát triển các sản phẩm chế biến từ quế. Đến nay, đơn vị đã đưa ra thị trường hơn 20 sản phẩm như tinh dầu quế, bột quế, nước rửa chén, nước lau sàn và nhiều sản phẩm tiêu dùng khác.

Cùng chung hướng đi này, HTX Quế Trà My Minh Phúc (xã Trà My) xác định chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn là chiến lược phát triển dài hạn. Theo bà Nguyễn Thị Việt, Giám đốc HTX, lợi thế lớn nhất của địa phương là nguồn tài nguyên bản địa đặc sắc, nhưng để tạo được chỗ đứng trên thị trường cần không ngừng đổi mới công nghệ và gia tăng hàm lượng giá trị trong từng sản phẩm.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, HTX đã đầu tư nhà xưởng rộng hơn 1.000m² đạt tiêu chuẩn ISO 9001:2015, trang bị hệ thống chưng cất tinh dầu và dây chuyền chiết rót hiện đại. Hiện đơn vị phát triển gần 20 dòng sản phẩm thương mại, trong đó tinh dầu quế đạt chứng nhận OCOP 4 sao và trở thành sản phẩm chủ lực.

Không chỉ đầu tư cho khâu chế biến, HTX còn xây dựng vùng nguyên liệu bền vững thông qua liên kết với 76 hộ dân trên diện tích gần 150 ha. Quy trình sản xuất được kiểm soát từ khâu trồng, thu hái đến chế biến theo tiêu chuẩn GACP nhằm bảo đảm chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đồng thời, đơn vị chủ động hợp tác với Viện Dược liệu (Bộ Y tế), tổ chức PUM (Hà Lan) và dự án VFBC (Mỹ) để tiếp nhận chuyển giao kỹ thuật, nâng cao năng lực sản xuất, từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, theo Sở NN-MT TP. Đà Nẵng diện tích quế toàn vùng hiện mới chỉ đạt khoảng 3.000 ha, tập trung tại các xã Trà Leng, Trà Vân, Nam Trà My và Trà Tập, mới đạt khoảng 30% quy mô định hướng quy hoạch. Một số doanh nghiệp đã tập trung đầu tư nâng giá trị sản phẩm nhưng sản xuất còn manh mún, liên kết chuỗi giá trị thiếu chặt chẽ, công nghệ chế biến hạn chế, sản phẩm chưa đa dạng và thương hiệu quế Trà My chưa được định vị rõ nét trên thị trường. Thực tế này đang đặt ra yêu cầu, phải thay đổi tư duy, chuyển từ tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô sang chế biến sâu, xây dựng chuỗi liên kết bền chặt để nâng tầm giá trị quế Trà My.

Gia tăng giá trị dựa vào tri thức và công nghệ

Nếu chỉ bán quế như một loại vỏ cây thơm, Trà My sẽ mãi ở thế yếu. Nhưng nếu cây quế trở thành trung tâm của một hệ sinh thái kinh tế rộng hơn, thì là chuyện khác.

Theo PGS.TS Trịnh Đăng Mậu, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng), giá trị của quế trong tương lai không chỉ nằm ở phần “vỏ cây” mà phải nằm trong tri thức và công nghệ được tích hợp vào sản phẩm. Vì vậy, quế Trà My cần mở rộng sang các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao như tinh dầu, mỹ phẩm thiên nhiên, trà thảo dược, thực phẩm chức năng, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và quà tặng bản địa.

“Cần ưu tiên đầu tư nghiên cứu các hoạt chất sinh học từ quế, công nghệ chiết xuất, nano tinh dầu, vi nhũ tương và các ứng dụng trong lĩnh vực dược phẩm, mỹ phẩm. Đây được xem là bước chuyển quan trọng để đưa quế Trà My từ một loại nông sản nguyên liệu trở thành sản phẩm công nghệ sinh học có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế”, PGS.TS Trịnh Đăng Mậu đề xuất.

Song song với chế biến sâu, chuyển đổi số cũng là yêu cầu cấp thiết đối với ngành hàng quế. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng nguyên liệu, bản đồ GIS, hệ thống QR truy xuất nguồn gốc, blockchain và dữ liệu quản lý chất lượng sẽ giúp minh bạch hóa chuỗi sản xuất, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường cao cấp như châu Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản.

Bên cạnh đó, phát triển du lịch trải nghiệm gắn với vùng quế, văn hóa bản địa và các sản phẩm đặc trưng cũng là hướng đi tiềm năng nhằm gia tăng giá trị cho ngành hàng. Khi sản phẩm được gắn với câu chuyện văn hóa và trải nghiệm thực tế, giá trị kinh tế sẽ vượt xa giá trị của nguyên liệu đơn thuần.

Phó Giám đốc Sở NN-MT TP. Đà Nẵng Vũ Thị Bích Hậu nhận định, quế Trà My là tài sản đặc biệt của thành phố trong không gian phát triển mới. Tương lai của ngành hàng này không nằm ở việc mở rộng sản lượng nguyên liệu, mà ở khả năng xây dựng hệ sinh thái giá trị dựa trên khoa học công nghệ, chế biến sâu, chuyển đổi số, kinh tế xanh và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

“Phát triển cây quế không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý mà cần sự tham gia của nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân, trong đó người trồng quế phải được hưởng lợi ích tương xứng từ chuỗi giá trị. Đây là nền tảng để quế Trà My trở thành thương hiệu đặc hữu có giá trị cao, đóng góp vào phát triển bền vững khu vực miền núi phía Tây thành phố Đà Nẵng”, bà Vũ Thị Bích Hậu nhấn mạnh.

Theo định hướng quy hoạch, vùng quế Trà My phấn đấu đạt quy mô khoảng 10.000 ha đến năm 2030, trong đó ổn định vùng nguyên liệu khoảng 7.500 ha và trồng mới khoảng 2.500 ha.